İran Gezi Rehberi

-

15 Ocak 2019

1937’de daha başka hükümet binaları ile birlikte yapılan ve özgün tuğla yapısı ile dikkati çeken Ulusal Müze’yi görmeden Tahran’dan ayrılmamanızı tavsiye ederiz.

Müzenin giriş kapısı bile kendi çapında bir tarihi eserdir. Bu kapı, Fransız mimar Godard tarafından tasarlanmıştır ve Sasani dönemi eyvanlarını hatırlatan yığma tuğla işçilğiyle yapılmıştır.

Müzede tarih öncesi ve diğer dönemlere ait tarihi eserler birbirinden ayrılmadan bir arada sergilenmektedir. Bu durum, sizi şaşırtmasın.

İlk blokta pre-historik, Akamenid ve Sasani buluntular yer alır. İkinci blokta ise İslami döneme ait eserler görülebilir.

Bu müzede en çok ilgi gören eserler arasında MÖ. 11 – 16. yüzyıla ait ve Tappe Sialk bölgesinden çıkartılmış bir toprak kaptaki şaşırtıcı “modern” desenler, aynı döneme ait olup Azerbaycan ve Hazar Denizi bölgesinden bulunmuş terra cota (seramik üzerine işleme sanatı) işlenmiş hayvan figürleri, MÖ. 8. yüzyıla ait Loristan bronzları ve Suşa’dan çıkartılmış ünlü Hammurabi Kanunlarının yazılı olduğu kil tabletler bulunur. (Bu tabletlerin orijinalleri Paris’teki Louvre Müzesi’ndedir.)

Hammurabi yasalarının yazılı olduğu anıt taş.

Persepolis‘e ve Şuşa’ya gidip tarihi yerleri görmek için yeterli vakti olmayanlar bu müzeyi görerek temel bir bilgi edinebilir. Bu bölgelerden getirilmiş eserler arasında Akamenid dönemine ait dekorasyonlar, mine kaplı tuğla paneller, öküz başı ile süslenmiş sütun başları, kraliyet sembollerinin üç dilde (eski Farsca, Babilce ve Elamca) yazıldığı altın plakalar ve Akamenid ve Sasani dönemine ait bir çok mozayik, altın para ve mücevherler bulunur.

Müzedeki en değerli parçalar arasında I. Darius’un Persepolisten getirilmiş paneli bulunur. Bu panelde I. Darius, tahtında oturuyor, arkasında oğlu I. Ardeşir vardır. Darius’un sağ elinde otoritesini simgeleyen bir asa ve sol elinde ise adaleti sembolize eden yeni açmış bir çiçek bulunur. Krala gelen delegasyon, yuvarlak başlıklıdır ve Med ülkesindendir.

Delegasyonun bir elini ağzına götürüş şeklinden saygı ifadesi olduğu anlaşılmaktadır. Öteki elinde ise getirdiği hediyeler vardır. En arkada bulunan iki Pers askerin ellerinde mızrak ve tütsü kabı bulunmaktadır. Darius’un kısa boylu olduğu, tahta oturmak için ayaklarının altına bir yükselti yerleştirildiği de dikkati çekiyor. Tahtın hemen önünde Zerdüştlerin kutsal ateşinin yandığı iki kase gösterilmiştir.

Tuz Adam : MS 3. veya 4. yüzyılda yaşamış olan bir kişi, öldüğünde tuzlu bir ortamda kalmış ve cesedi bozulmamıştır. “Tuz Adam”ın kafası ve bir çizmesi burada sergilenmektedir. Tuz adamın cebindeki cevizi, heybesi, ayakkabısı ve ipe bağlı bir taş, o dönemin yaşam biçimini yansıtmaktadır.

Müzenin ikinci bloğu, İslamî döneme ayrılmış. Kufi yazısıyla süslü ahşap eserler, taşlar, değerli kumaşlar, toprak kaplar ve Kuran’dan ayetlerin yazılı olduğu parşömenlerin bulunduğu eserler burada sergilenmektedir.

Tahran Sayfası

Kacar’lar Dönemi

Yazar

-

15 Ocak 2019

Kacar Sultanlarından Nasiruddin Şah’ın Gülistan Sarayındaki heykeli.

1796’da Türk asıllı Ağa Muhammed Han, ülkeyi ele geçirmiş, böylece Kacar’lar Dönemi başlamıştır. Tahran’da taç giyen bu şah zamanında İran, batı kültürüyle daha çok yakınlaşmaya başlamıştır. Dönemin büyük ülkeleri Rusya, İngiltere ve Fransa, İran ile ilgilenmeye başlamışlardır.

Kacar döneminin sultanlarından Nasıruddin Şah’ın veziri Emir Kebir, İran’ı tamamen modernleştirmeye çalışmış, kendisine karşı çıkan prenslerin etkisiyle öldürülmüştür. Bu arada ulema denilen din adamları sınıfı iyice güçlenmiş ve 1862’de devletten habersiz olarak Rusya’ya savaş ilan edecek kadar ileri gidebilmiştir. Daha sonra, Rus mallarına karşı boykot uygulanmasını da ulema örgütlemiştir. Kacar hanedanından Muhammed Şah’ın tahta geçme töreninde ulema, ayağa kalkmayarak gücünü tekrar göstermiştir.

1896 ile 1901 arası Anayasal Hareketlenme adı verilen bir dönem yaşanmış, ve İran bir politik altüst oluşla karşılaşmıştır. Sonuçta kurulan parlamento, yeni anayasayı ve ülkenin idari ve politik sistemini onaylamıştır.

Osmanlı Devletiyle ilişkileri her zaman iyi olan İran, Kacarlar Döneminde Osmanlılarla neredeyse akraba olmak üzereydi. Uluslararası planda zor durumda olan Osmanlı Devletinin dar boğazdan çıkabilmesi için Kacar Sultanlarından Ahmed Şah’ın Osmanlı Padişahlarından birisiyle evlendirilmesi gündeme gelmişti. Belki gelin adayının Ahmed Şah’tan öncelikle öteki eşlerini boşamasını istemesinden, belki her iki yönetimin böyle bir birleşmeye hazır olmamasından dolayı bu proje gerçekleşemedi. Eğer gerçekleşseydi her iki ülkenin tarihi başka bir biçimde değişebilirdi.

Meşrutiyet
İran’da ilk meşrutiyet 1906’da ulema, tüccarlar ve aydınların baskısıyla ilan edildi. Ulema’nın verdiği desteğin nedeni “meşru” saymadığı siyasi iradeyi, yani Şah’ın iradesini sınırlayabilmek içindi. Meşrutiyet Anayasasının bir maddesi Ulema’ya yasa tasarı ve tekliflerini denetleme yetkisi veriyordu. Bu yetki, daha sonraları anayasada aynen korunmuş, Humeyni döneminde iyice genişletilmiştir.

Birinci Dünya Savaşı sırasında İran, genelde tarafsız kalmakla birlikte Kuzeyde Rusya’nın ve Güneyde İngiltere’nin etki alanında kalmış olan bölgelere bölünmüştü. 1917 Ekim devrimi’nden sonra Ruslar, İran üzerindeki iddialarından vazgeçmiş ve ülke tamamen İngiliz etkisi altına girmiştir.

Zend Dönemi

Yazar

-

15 Ocak 2019

Zend’li Kerim Han

Afşar’lar döneminin sultanlarından Nadir Şah’ın ordusunda bir kumandan olan Zend’li Kerim Han, Nadir Şah’ın ölümünden sonra ortaya çıkan karışıklıklardan yararlanarak 1750 yılında yönetimi ele geçirmiş ve böylece Zend Dönemi başlamıştır. Kerim Han, yönetiminin ilk dönemlerinde akıllıca bir taktik olarak Şah İsmail’in büyük torunlarından bir çocuğu göstermelik olarak tahta geçirmiştir.

Zendli’ler 44 yıllık kısa yönetim döneminde başşehir olarak Şiraz’ı seçmiş ve bu kısa sürede yaptıkları eserlerle Şiraz’ı çok geliştirmiştirlerdir.

Başka İran şahlarının aksine Kerim Han, Şah ünvanını almayı kabul etmemiş ve kendisini “halkın akıl hocası” olarak nitelendirmiştir. Kerim Han, izlemiş olduğu halktan yana politikası nedeniyle çok sevilmiştir. Günümüzde bu hanedanın üyelerinin kurduğu büyük bir uluslararası vakıf, sosyal çalışmalarına devam etmektedir.

Kerim Hanın ölümünden sonra can düşmanları olan Kacar’lar, yönetimi kolayca ele geçirmişlerdir.

Gilekler

Yazar

-

13 Ocak 2019

Hazar Denizi’nin güneyinde, İran’ın kuzeyinde Gilan eyaletinde yaşayan ve İrani dil ailesinden bir dil olan Gilaki dilini konuşan halkın ismi Gileklerdir. Bu eyaletin merkezi Reşt kenti olduğu için Gileklere “Reşdî” de denir. Bu bölgenin bizim Karadeniz Bölgesine çok benzeyen bir coğrafyası ve iklimi vardır.

İranlıların yaz tatillerini geçirmek için gittikleri yerlerin başında “şomal” yani Gilek’lerin yaşadığı Kuzey İran bölgesi gelir.

Gilan eyaletinde çay tarımı en önemli geçim kaynağıdır. Ayrıca İran’ın ünlü yasemin kokulu pirinci de burada yetiştirilir.

Gilan eyaletinde okuma yazma oranı % 70’lere ulaşmıştır. Halkın sosyo – ekonomik düzeyi İran ortalamasının üstündedir. Bunun nedeni, kentleşme; komşu ülkelerle (eski SSCB) ticaret; dinsel hoşgörü ve bölgenin savaşların getirdiği yıkımdan uzak kalması ile açıklanabilir.

Kafkasya, Anadolu ve Rusya’ya yakınlığı nedeniyle bu bölge, Avrupai bir görünüme sahip olmuştur. Evlerin mimarisi, Kafkas ve Balkan mimarisini hatırlatır.

Teleferikten Namak Abrud ve arka tarafta Hazar Denizi

Dil: Gilan’da Gilekçe konuşulur. Bu dil, İrani diller ailesindendir ve Tarih boyunca bir şiir dili olarak ilgi çekmiştir.

Gilan’daki Deyleman bölgesinde yaşayan halk ile Anadolu’da Tunceli civarında yaşayan bir aşiret arasında dil ve kültür benzerliği olduğu, iki halkın birbirine akraba olduğu ve Deylemanlı bazı grupların geçmişte Anadolu’ya yerleştirilmiş olduğu iddia edilmektedir.

Gilan bölgesinde yetişmiş en önemli tarihi kişilik, Kadiri tarikatının kurucusu Abdülkadir Gilani (Geylani)dir.

Rıza Şah’ın eşi Ferah Diba’nın babası Azeri, annesi Gileki’dir.

Farah ve annesi

Gilekli’lerin kullandıkları dil, karikatürize edilerek alay konusu yapılmaktadır. Gilan erkeklerinin aptallığı ve kadınlarının hafif meşrepliği günümüz İran’ında yaygın bir önyargı haline gelmiştir.

Kürtler

Yazar

-

13 Ocak 2019

Kürt giyimli kişiler.

İran’da Kürtler çoğunlukla Kürdistan eyaletinde yaşamakla birlikte başka bölgelere de dağılmışlardır. İran’da % 6-7 kadar Kürt nüfus bulunduğu sanılıyor.

Esas Kürdistan sayılabilecek bölge, Pehlevi rejimi sırasında Farslılaştırma politikası izlenerek Kermanşah, Batı Azerbaycan, İlam ve Hamadan eyaletleri arasında bölünmüştü.

Kürdistan’ın büyük bölümü 2 bin – 3 bin metrelik dağlarla kaplıdır. İklimi genelde rutubetlidir. Ekonomisi tarım ve hayvancılık üzerine kuruludur.

Kürdistan eyaletinin Irak ve Türkiye sınırında olması nedeniyle bölgede çokça kaçakçılık olaylarının yaşandığına ve halkın büyük çoğunluğunun kaçakçılıkla geçindiğine dair yaygın bir kanı vardır.

Gene sınır bölgesinde bulunması nedeniyle Kürdistan’da çok sayıda askeri üs de kuruludur. Bu üslerin varlığı bölgeye ekonomik bir hareketlilik getirmiştir. Irak’taki Amerikan işgali ve Irak Kürdistanı’ndaki güvenlik sorunları nedeniyle Kuzey Irak’tan İran Kürdistanı’na sürekli bir göç dalgası yaşanmaktadır. Bu göçten rahatsız olan İran’lı Kürtler de iç bölgelere taşınmaktadır.

Dil: Kürdistan eyaletinde konuşulan dil, Kürtçedir. Üç lehçesi vardır. 1. Kurmançi Sore, 2. Sorani (Merkezi) Hare, 3. Güney Lehçeleri (Kermanşahi).

Kürtçe’nin eski İrani dillerden Med dilinin devamı olduğu iddiası kanıtlanamamıştır. Kürtçenin kökeni olduğu iddia edilen Med dilinden günümüze herhangi bir yazılı eser ulaşmamıştır.

Kürt dili, Farsça, Arapça, Türkçe, Azerice ve Ermenice dillerinin etkisi altında kalmış ve önemli fonetik değişikliklere uğramıştır. İran’da Kürtçe olarak yayınlanan ilk dergi, 1921 tarihlidir. Kürt folklorunun özellikle sözlü edebiyat alanında çok geliştiğini söyleyebiliriz. İranlı en büyük Kürt şair olarak Şair Hemin isminden bahsedebiliriz.

Kürdistan bölgesi tarih boyunca değişik mücadeleler sonucu elden ele geçmiştir. Zaman zaman küçük beylikler şeklinde bağımsız dönemler yaşanmış, zaman zaman da merkezi hükümetler duruma hakim olmuşlardır. Ayaklanan beyler, bazen Osmanlıların tarafını, bazen İngilizlerin, bazen de Rusların tarafını tutmuşlardır.

1920 – 1945 arası Kürdistan’da sürekli ayaklanmalar ve devletin bu ayaklanmalara karşı verdiği sert tepkiler yaşandı. Binlerce insan öldü, birçok aile göç etmek zorunda kaldı.

1946’da Batı Azerbaycan sınırları içindeki Mahabad kentinde Kadı Muhammed başkanlığında İran Kürdistanı Demokrat Partisi kuruldu ve özerk Kürdistan hükümeti ilan edildi. Pehlevi Rejimi bu isyanı kanlı bir biçimde bastırdı. Bütün liderler öldürüldü veya hapse atıldı. Kürt dili tekrar yasaklandı, basın susturuldu, Kürtçe kitaplar yakıldı ve Kürtçe eğitim yasaklandı.

Bu özerk devlet denemesi sırasında, Irak’taki Barzan kürtleri de bu devlete destek oldular. Pehlevi Şahı Muhammed Rıza, bu desteği cezalandırmakta gecikmedi. Irak Ordusu Kuzey Irak’a yaptığı operasyonda İran topraklarına kaçan 200 bin Kürt köylü arasından 40 bin Kürdü Irak’a geri gönderdi ve bu halk Kuzey Irak’ta katledildi.

Etnik Köken
Kürtlerin etnik kökenleri tam olarak ortaya çıkarılamamışsa da Kürt dilinin İrani dillerin Kuzey batı kolundan olduğu kesindir. Kürtlerin, genelde ortaboylu, siyah ve dalgalı saçlı, siyah gözlü, buğday – esmer tenli oldukları kabul edilir. Bu bölgede yaşayan yerli halklarla, daha sonra gelen Sami, İrani ve Türki dilli topluluklarla karışmış bir halk oldukları düşünülmektedir. Kürtlerin etnik veya dini bir birlikten çok, dil birliği esasına dayalı bir yapı içinde olduğu söylenebilir. Kürtlerin tarih boyunca bir devlet kuramamalarının temelinde geleneksel hayat tarzı olan aşiret düzeninin yattığı düşünülebilir.

Sasani ve İslami dönemde Kürt aşiretlerine Rem denilmiştir. Mazenderan dilinde Kürt kelimesi “çoban” anlamındadır.

Günümüzde İran’da Kürtçe televizyon ve radyo yayınları ülke çapında yayın yapmaktadır. Bu yayınlar, Urmiye ve Meşhed’de Kurmançi lehçesinde, Sanandaj ve Kirmanşah’ta Sorani lehçesindedir.

Kürtler 7. yüzyılda Araplar tarafından İslamlaştırılmıştır. Günümüzde İran Kürtlerinin çoğu Şafii mezheplidir. Geri kalanlar Şii’dir. Batı Azerbaycan’da Hanefi/Sünni, Kirmanşah civarında Aliallahi, Ezidi ve Hıristiyan Kürt aşiretlerin varlığından söz edilir.

Kürt kadınları genelde başka İrani halklara göre daha serbesttir. İslami örtünme kurallarını uygulamakta isteksiz davrandıkları söylenebilir. 1900’lü yılların başında Bayan Adile isimli bir Kürt kadınının Caf aşiretine şeflik ettiği de görülmüştür.

Turkiler – Azeriler

Yazar

-

13 Ocak 2019

TÜRKİLER
İran’da Farslardan sonra en kalabalık halk olan Turkiler – Azeriler, tarihte birçok farklı isimle anılmıştır: Tatar, Oğuz, Türkmen, Azerbaycanlı, İranlı, Acem, Kızılbaş, Şahseven, İnallı, Afşar, Kacar vs. gibi.

Kızılbaşlık, önce bir mezhep olarak ortaya çıkmış; 12 İmamlı Şiiliğin “Mutasavvıfa” kolunun Türki dalına verilen isim olmuş, daha sonra bu mezhebe bağlı aşiretlere “Kızılbaş” denmeye başlanmıştır. Bu Türki aşiretlerin Azerbaycan’da Safevi devletini kurması ve Azeri halkının tamamının bu mezhebe girmesi ile zamanla tüm Azeri halkına “Kızılbaş”, Azericeye “Kızılbaş Türkisi“, Azerbaycan’a “Kızılbaş Ülkesi”, kurdukları devlete de “Kızılbaş Devleti” denmiştir.

İran nüfusunun yaklaşık üçte biri Türki halklardan oluşmaktadır. Türkiye’den sonra en fazla Türki dili konuşan nüfusa sahip olan ülke İran’dır.

Türki topluluklar, İran coğrafyasına 2. yüzyıldan itibaren gelmeye başlamışlarsa da göçlerin en yoğunu 11. yüzyılda yaşanmıştır. Oğuz Boyları Türkmenistan, İran, Azerbaycan, Irak, Suriye ve Anadolu’ya gelmiş ve zamanla “Türkmen” ismini almışlardır. Dünyada Türki halklar içinde nüfusu en çok olan ikinci grup Azeriler ve üçüncü grup ise Özbeklerdir.

Azerbaycan’ın ismi bir söylentiye göre “ateşler yurdu” anlamına gelen Azerabadegan’dan gelir. Azerbaycan’da çok sayıda Ateşgede kalıntısının bulunması, buralarda Zerdüşt dininin yaygın olduğunu ve Azerabadegan isminin neden kullanıldığını göstermektedir.

Tarih : 643’te Arapların gelmesiyle bölgede Müslümanlık yayılmaya başlamıştır. 12. yüzyılda Selçukluların eline geçen Azerbaycan, sürekli olarak Türki göçler altında kalmış ve sonunda tamamen Türkleşmiştir.

Azerbaycan, 1526 yılında Moğol hükümdarı Hülagü Hanın eline geçmiş, daha sonra 16. yüzyılda Şah İsmail, tarihte görülen en büyük Azeri devleti olan Safevi devletini kurmuştur. Şah İsmail’in Yavuz Sultan Selim’e yenilmesiyle bölge, yoğun Osmanlı akınlarına uğramış ve belki de bu nedenle geri kalmıştır.

1828de Çarlık Rusyası’nın Güney Kafkasya’ya doğru ilerlemesi ile Azerbaycan’ın kuzey bölümü Rusya topraklarına katıldı. 1925’te Kacar devletinin yıkılışıyla Azerbaycan bölgesi İran’ın bir eyaleti olmuştur.

Coğrafya : Azerbaycan toprakları, bol yağış alması nedeniyle İran’ın en verimli tarım alanlarını oluşturur. Burası aynı zamanda ülkenin hayvancılık merkezidir. İklimi yumuşak ve nemlidir. Sıcaklık yazın 20 kışın 10 derece civarındadır.

Dil: Azeri dili, Türki dillerin Güneybatı Oğuz grubuna dahildir. Türkiye Türkçesi ile Azeri Türkçesi aynı dilin iki farklı lehçesidir. Azeri dili, Türkmence ve Gagavuzca ile akrabadır; ayrıca Özbek, Nogay ve Kumuk dilleri ile bazı ortak özelliklere de sahiptir. Azeri dilinin atası sayılan Eski Azeri dilinin M.S. 12 – 13. yüzyıllar arasında ortaya çıktığı sanılmaktadır. Bu dilin oluşumunda Oğuzca, Kıpçakça ve Uygurca ile Moğol, Tati ve başka yerel dillerin etkisi olmuştur.

Azeri dili, bu bölgede her zaman hakimiyetini sürdürmüştür. Irak’taki Türkmenlerin konuştuğu dil, Türkmence olarak isimlendirilse bile aslında Azericedir. Afganistan’da Kabil ve Herat civarında yaşayan Afşarlar, Azericenin Urmiye ağzına uygun olarak konuşmaktadırlar.

Tebriz, Safevi devletinin başkenti olduktan sonra bölge, bir çekim merkezi haline geldi. Azerice; saray, ordu ve bürokraside yaygın olarak kullanılmaya başlandı ve çok sayıda Azerice sözcük Farsçaya girdi. Azeri Edebiyatı ve şiir dalında “koşma” türü bu dönemde çok gelişti. Bu tür, Kızılbaş – Bektaşi dini – tarikat edebiyatının temel türlerinden sayılır.

Azeri dilinin en büyük ozanı, hiç kuşkusuz Fuzulî’dir. Fuzulî, etnik olarak Azeri – Bayat boyundandır. Mezhep olarak da 12 imamlı “Vahdet-ül Vücut”çudur.

17. ve 19. yüzyıllar arasında en yüksek dönemini yaşayan Azerice; İran, Kafkasya ve Doğu Anadolu halkları arasında temel dil özelliğine sahiptir. Azeri dilinde ilk gazete 1832’de ve ilk kitap 1820’de Tebriz’de yayımlanmıştır. Ses ve sazla birlikte icra edilen halk destanları bu dönemde öne çıkmıştır. Bu destanlar, göçebe ve Kızılbaş âşıkların anlattıkları Dede Korkut, Köroğlu, Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber hikayelerinden oluşmaktadır. Destanlarda Nesimî ve Fuzulî gibi Azeri ozanların şiirleri de söylenir.

1922’de Bolşeviklerin yardımı ile Azeriler, Arap alfabesinden Latin harflerine geçme denemesi yapmış, ama başarılı olamamışlardır. Azeri dili, bugün Arap alfabesiyle yazılıyor.

Günümüz Azeri edebiyatında ünlü Heyder Baba şiiriyle Şehriyar önemli bir yer tutar. Azeri kültüründe şiirin ne kadar önemli olduğunun bir göstergesi Tebriz’de bir Şairler Mezarlığının ve Şairler Anıtının varlığıdır.

Tebriz’deki Şairler Anıtı

Azeri dilinde yazan üç büyük şairden ikisi, Fuzuli ve Nesimi, etnik olarak Azeri, inanç olarak Şii’dir Üçüncüsü ise Özbek kökenli şair Ali Şir Nevaî’dir.

Anadolu Aleviliği’nin bazı önemli isimleri Azeri kökenli ve İran coğrafyası doğumludur: Hacı Bektaş Veli (Nişabur), Pir Sultan Abdal (Hoy), Şemsi Tebrizi (Ahi Evran – Hoy), Hüsamettin Çelebi (Urmiye).

Farslar

Yazar

-

13 Ocak 2019

İran’da sayıca en kalabalık olan etnik grup Farslar’dır ve Fars dilini konuşurlar. 652’de İrani Pars devletinin Araplar tarafından yıkılmasından sonra 13 asır süresince İranda Fars kökenli sadece iki devlet ortaya çıkabilmiştir. Bunlar: Pehlevi Devleti ve İran İslam Cumhuriyetidir.

Dil : Farsların dili, Farsça’dır. Farsça, Güneybatı İrani dil ailesinden gelir ve kendisine en yakın dil olan Tacik diliyle akrabadır. İran’da eskiden konuşulan Pehlevi ve Orta Farsça dilleri, günümüz Farsçasının kökenini oluşturmuştur. 11 ve 12. yüzyıllarda Doğu İran ve merkez bölgelerinde ortaya çıkmış olan Yeni Farsça, zamanla İsfehan ve Şiraz’da yayılmış ve gelişmiştir. Yeni Farsçanın edebiyat dili olarak Arapça’nın yerini alması Sasaniler dönemine rastlar. Bu dönemde gelişen Fars dili, Şirazlı Hafız ve Şirazlı Sadi gibi sanatçıların elinde dünya çapında şaheserler meydana getirmiştir.

Farsça, Gazneliler’de, Selçuklular’da Osmanlı Devleti’nde, ve ayrıca Moğol hükümdarları döneminde Hindistan’da edebiyat ve şiir dili olmuştur. Bu gelişime rağmen Farsçanın konuşma dili ile yazı dili arasında farklılıklar olduğu ve bu farklılığın kültürün gelişimini engellediği öne sürülmektedir.

Selçukluların yükselişleri döneminde Farsça, Anadolu’da gelişmeye ve yaygınlaşmaya başlamıştır. Osmanlı döneminde okullarda tasavvuf ve şiir dili olarak Farsça öğretiliyordu. Osmanlı Sultanları çok iyi derecede Farsça konuşurlardı.

Bu dönemde ilginç olan bir olay yaşanmıştı: Etnik olarak Azeri olan ve Azerice konuşan Şah İsmail ile Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim mektuplaşıyordu. Şah İsmail, İranlı olduğu halde Türkçe yazıyor, Yavuz Selim ise Türk kökenli olduğu halde mektuplara Farsça cevap veriyordu. Bu iki büyük kişiliğin neden karşı tarafın dilini kullandığını yorumlamayı size bırakıyoruz.

Farsçanın bir lehçesi olan Dari dili 1936’ya kadar Afganistan’ın resmi diliydi. Bu dil, günümüzde Afganistan’ın iki resmi dilinden biridir.

Farsça, devlet tarafından tam olarak desteklenmekte, eğitimde, radyo – TV yayınında ve gazetelerde kullanılmaktadır. Devlet işlerinde Farsça kullanılması mecburidir. Yerel diller, devlet işlerinde kullanılamaz.

Farsça dili, Arap alfabesinin kabul etmeden önce, Arami, Mani, İbrani, Pehlevi, Yunan ve Hint alfabeleriyle de yazılmıştır. 20. yy.da Latin harflerine geçilmesi fikri ortaya atılmış; ama bu öneri taraftar toplayamamıştır.

Günümüz Türkçesinde Farsça kökenli kelime sayısının 6 bin civarında olduğu bilinmektedir. Günümüzde Farsça, basitleştirilmiş bir Arap alfabesi ile yazılıyor. 32 harfli bu alfabeyi okumanın ve yazmanın Arap dilindeki kadar zor olmadığı söyleniyor.

Farsça öğrenmek isteyenler için Ankara ve Istanbul’da bulunan Farsça Öğretim Merkezleri her dönemde kurslar düzenliyor.

İran’daki kahvehanelerde Firdevs’in Şahnamesi’nden parçalar okunması bir gelenektir. Bu gelenek sayesinde dilin halk arasında gelişimi hızlı olmuş, halkın edebiyat zevkinin gelişmesinde ve estetik kaygılar taşımasında önemli bir etken olmuştur.

Farsların çoğunluğu 12 İmamlı Şii inancını benimser. Farslar, eski dinleri olan Zerdüştlük dinini, Arap işgali altında zorla değiştirerek İslam dinine geçmişlerdir. Azeri sultan, Şah İsmail’in İran’ı ele geçirmesiyle Fars kitleler 12 İmamlı Şiilik yerine Kızılbaşlığı (Aleviliği) kabul etmeye zorlanmış, ancak bunda başarılı olunamamıştır. Müslüman olmayan Farslar Bahai, Zerdüşti veya Musevi dinindendir.

Halklar

Halklar

Yazar

-

13 Ocak 2019

İran coğrafyasında yaşayan pek çok ve değişik etnik grup mevcuttur. Genel olarak baktığımızda gerçek İranlı Halklar denilebilecek olan Farisî kökenliler nüfus bakımından azınlıktadır.

İran’da bulunan etnik gruplar şöyle sıralanabilir:

İranî gruplar : Tatiler, Talişler, Gilekler, Mazenderaniler (Taberiler), Lekler, Kürtler, Güranlar, Semnaniler, Raciler, Sangseriler, Aştiyanlar, Lorlar, Farslar, Larlar, Sistaniler, Beluçlar, Tacikler (Hazaralar, Çaharoymaklar, Kızılbaş-Afşarlar), Afganlar.

Hintli gruplar : Çingeneler (Romanlar), Brahoiler, Jatlar, Hintliler.

Hint – Avrupalılar : Ermeniler, Ruslar.

Türkler : Azeriler, Türkmenler, Kaşkayiler, Halaçlar, Kazaklar, Özbekler.

Sami Irkından olanlar: Araplar, Asuriler, Yahudiler, Afrikalılar, Aramiler.

Kafkasyalılar : Gürcüler, Çerkezler.

Tahran

Tahran

Yazar

-

7 Ocak 2019