Ana sayfa Halklar Kürtler

Kürtler

23
0

Kürt giyimli kişiler.

Ço­ğun­luk­la Kür­dis­tan eya­le­tin­de ya­şa­mak­la bir­lik­te baş­ka böl­ge­le­re de da­ğıl­mış­lar­dır. İran’da % 6-7 kadar Kürt nüfus bu­lun­du­ğu sanılıyor.

Esas Kür­dis­tan sa­yı­la­bi­le­cek böl­ge, Peh­le­vi re­ji­mi sı­ra­sın­da Fars­lı­laş­tır­ma po­li­ti­ka­sı iz­le­ne­rek Kir­man­şah, Ba­tı Azer­bay­can, İlam ve Ha­ma­dan eya­let­le­ri ara­sın­da bö­lünmüş­tü.

Kür­dis­ta­n’ın bü­yük bö­lü­mü 2 bin – 3 bin met­re­lik dağ­lar­la kap­lı­dır. İk­li­mi ge­nel­de ru­tu­bet­li­dir. Eko­no­mi­si ta­rım ve hay­van­cı­lık üze­ri­ne ku­ru­ludur.

Kür­dis­tan eya­le­ti­nin Irak ve Tür­ki­ye sı­nı­rın­da ol­ma­sı nedeniyle böl­ge­de çok­ça ka­çak­çı­lık olay­la­rı­nın ya­şan­dı­ğı­na ve hal­kın bü­yük ço­ğun­lu­ğu­nun ka­çak­çı­lık­la ge­çin­di­ği­ne da­ir yay­gın bir ka­nı var­dır.
Gene sı­nır böl­ge­sin­de bu­lun­ma­sı ne­de­niy­le Kür­dis­tan’da çok sa­yı­da as­ke­ri üs de ku­ru­lu­dur. Bu üs­le­rin var­lı­ğı böl­ge­ye eko­no­mik bir ha­re­ket­li­lik ge­tir­miş­tir. Irak’ta­ki Ame­ri­kan iş­ga­li ve Irak Kür­dis­ta­nı’nda­ki gü­ven­lik so­run­la­rı ne­de­niy­le Ku­zey Irak’tan İran Kür­dis­ta­nı’na sü­rek­li bir göç dal­ga­sı ya­şan­mak­ta­dır. Bu göç­ten ra­hat­sız olan İran’lı Kürt­ler de iç böl­ge­le­re ta­şın­mak­ta­dır.
Dil: Kür­dis­tan eya­le­tin­de ko­nuş­ulan dil, Kürt­çe­dir. Üç leh­çesi var­dır. 1. Kur­man­çi So­re, 2. So­ra­ni (Mer­ke­zi) Ha­re, 3. Gü­ney Leh­çe­le­ri (Kir­man­şahi).

Kürt­çe­’nin es­ki İra­ni Med di­li­nin de­va­mı ol­du­ğu id­dia­sı ka­nıt­la­na­ma­mış­tır. Kürt­çe­nin kö­ke­ni ol­du­ğu id­di­a edi­len Med di­lin­den gü­nü­mü­ze her­han­gi bir ya­zı­lı eser ulaşmamıştır.

Kürt di­li, Fars­ça, Arap­ça, Türk­çe, Aze­ri­ce ve Er­me­ni­ce dil­le­ri­nin et­ki­si al­tın­da kal­mış ve önem­li fo­ne­tik de­ği­şik­lik­le­re uğ­ra­mış­tır. İran’da Kürt­çe ola­rak ya­yın­la­nan ilk der­gi, 1921 ta­rih­li­dir. Kürt folk­lo­ru­nun özel­lik­le söz­lü ede­bi­yat ala­nın­da çok ge­liş­ti­ği­ni söy­le­ye­bi­li­riz. İran­lı en bü­yük Kürt şa­ir ola­rak Şa­ir He­min is­min­den bah­se­de­bi­li­riz.

Kür­dis­tan böl­ge­si ta­rih bo­yun­ca de­ği­şik mü­ca­de­le­ler­ sonucu el­den ele geç­miş­tir. Za­man za­man kü­çük bey­lik­ler şek­lin­de ba­ğım­sız dö­nem­ler ya­şan­mış, za­man za­man da mer­ke­zi hü­kü­met­ler du­ru­ma ha­kim ol­muş­lar­dır. Ayak­la­nan bey­ler, ba­zen Os­man­lı­la­rın ta­ra­fı­nı, ba­zen İn­gi­liz­le­rin, ba­zen de Rus­la­rın ta­ra­fı­nı tut­muş­lar­dır.
1920 – 1945 ara­sı Kür­dis­tan’da sü­rek­li ayak­lan­ma­lar ve dev­le­tin bu ayaklanmalara karşı verdiği sert tep­ki­le­r ya­şan­dı. Bin­ler­ce in­san öl­dü, bir­çok ai­le göç et­mek zo­run­da kal­dı.

1946’da Ba­tı Azer­bay­can sı­nır­la­rı için­de­ki Ma­ha­bad ken­tin­de Ka­dı Mu­ham­med baş­kan­lı­ğın­da İran Kür­dis­ta­nı De­mok­rat Par­ti­si ku­rul­du ve özerk Kür­dis­tan hü­kü­me­ti ilan edil­di. Peh­le­vi Re­ji­mi bu is­ya­nı kan­lı bir bi­çim­de bas­tır­dı. Bü­tün li­der­ler öl­dü­rül­dü ve­ya hap­se atıl­dı. Kürt di­li tek­rar ya­sak­lan­dı, ba­sın sus­tu­rul­du, Kürt­çe ki­tap­lar ya­kıl­dı ve Kürt­çe eği­tim ya­sak­lan­dı.

Bu özerk dev­let de­ne­me­si sı­ra­sın­da, Irak’ta­ki Bar­zan kürt­le­ri de bu dev­le­te des­tek ol­du­lar. Peh­le­vi Şahı Mu­ham­med Rı­za, bu des­te­ği ce­za­lan­dır­mak­ta ge­cik­me­di. Irak Or­du­su Ku­zey Irak’a yap­tı­ğı ope­ras­yonda İran top­rak­la­rı­na ka­çan 200 bin Kürt köylü ara­sın­dan 40 bin Kürdü Irak’a ge­ri gön­der­di ve bu halk Ku­zey Irak’ta kat­le­dil­di.
Kürt­le­rin et­nik kö­ken­le­ri tam ola­rak orta­ya çı­ka­rı­la­ma­mış­sa da Kürt di­li­nin İra­ni dil­le­rin Ku­zey ba­tı ko­lun­dan ol­du­ğu ke­sin­dir. Kürt­le­rin, ge­nel­de or­ta­boy­lu, si­yah ve dal­ga­lı saç­lı, si­yah göz­lü, buğ­day – es­mer ten­li ol­duk­la­rı ka­bul edi­lir. Bu böl­ge­de ya­şa­yan yer­li halk­lar­la, da­ha son­ra ge­len Sa­mi, İra­ni ve Tür­ki dil­li top­lu­luk­lar­la ka­rış­mış bir halk ol­duk­la­rı dü­şü­nül­mek­te­dir. Kürt­le­rin et­nik ve­ya di­ni bir bir­lik­ten çok, dil bir­li­ği esa­sı­na da­ya­lı bir ya­pı için­de ol­du­ğu söy­le­ne­bi­lir. Kürt­le­rin ta­rih bo­yun­ca bir dev­let ku­ra­ma­ma­la­rı­nın te­me­lin­de geleneksel hayat tarzı olan aşi­ret dü­ze­ni­nin yat­tı­ğı dü­şü­nü­le­bi­lir.
Sa­sa­ni ve İs­la­mi dö­nem­de Kürt aşi­ret­le­ri­ne Rem de­nil­miş­tir. Ma­zen­de­ran di­lin­de Kürt ke­li­me­si “çoban” an­la­mın­da­dır.

Günümüzde İran’da Kürt­çe te­le­viz­yon ve rad­yo ya­yın­la­rı ül­ke ça­pın­da yayın yapmaktadır. Bu yayınlar, Ur­mi­ye ve Meş­hed’de Kur­man­çi leh­çe­sin­de, Sa­nan­daj ve Kir­man­şah’ta So­ra­ni leh­çe­sin­de­dir.
Kürt­ler 7. yüz­yıl­da Arap­lar ta­ra­fın­dan İs­lam­laş­tı­rıl­mış­tır. Gü­nü­müz­de İran Kürt­le­ri­nin ço­ğu Şa­fii mez­hep­lidir. Ge­ri ka­lan­lar Şi­i’dir. Ba­tı Azer­bay­can’da Ha­ne­fi/Sün­ni, Kir­man­şah ci­va­rın­da Ali­al­la­hi, E­zi­di ve Hıris­ti­yan Kürt aşi­ret­le­rin var­lı­ğın­dan söz edi­lir.

Kürt ka­dın­la­rı ge­nel­de baş­ka İra­ni halk­la­ra gö­re da­ha ser­best­tir. İs­la­mi ör­tün­me ku­ral­la­rı­nı pek sı­kı ola­rak uy­gu­la­maz­lar. 1900’lü yıl­la­rın ba­şın­da Ba­yan Adi­le isim­li bir Kürt ka­dı­nı­nın Caf aşi­re­ti­ne şef­lik et­ti­ği de gö­rül­müş­tür.

Ana Sayfa

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here